Hij was ‘ongeschikt’ voor werk, nooit hield hij dat langer dan drie maanden vol. Totdat Jan Ketelaar kunstenaar werd. Zijn kunstwerk Wachten op hoog water nam hem zelfs de afgelopen tien jaar in beslag. Maandag wordt daarvan het tweede en laatste vrouwenbeeld op de dijk bij Holwerd geplaatst. Het is zijn dubbele revanche.

Ze roepen hem niet meer. De vollere dame van Wachten op hoog water kijkt al sinds december op de dijk bij Holwerd uit over zee. Nu volgt dan ook haar dunnere vriendin.

,,Het voelt ook echt als af”, zegt Jan Ketelaar (60) in zijn werkplaats in de oude Sluisfabriek in Drachten. De afgelopen weken legde hij hier de allerlaatste hand aan zijn kunstwerk. In 2010 begon hij aan de twee vijf meter hoge van metaal gelaste vrouwenbeelden. ,,Tien jaar heb ik er aan gewerkt, waarvan de laatste zes fulltime. Vooral ’s nachts riepen de dames me steeds. Voor het eerst in heel lange tijd slaap ik nu weer uit.” Over emoties bij het naderende afscheid, wijdt hij maar niet te veel uit. ,,Als ik bij mijn gevoel ga zitten moet ik vreselijk huilen. Ik ben zo labiel als een deur.”

Nooit eerder lukte het de in Hoogezand-Sappemeer geboren kunstenaar om zich zo lang aan eenzelfde werk over te geven. Ketelaar plaveide de weg naar zijn loopbaan in 1984 aan de Pedagogische Academie. ,,Mijn specialisatie was tekenen. Ik merkte toen al dat ik dat mooi vond, met mijn handen werken. In de periode daarna heb ik ook veel geschilderd.” Maar om rond te komen had hij vele baantjes. ,,Barkeeper, vakkenvuller, seismologisch medewerker. Ik heb zelfs nog eens geprobeerd een walnotenkwekerij te starten. Maar ik deed eigenlijk nooit iets langer dan drie maanden. Dit wil ik niet mijn hele leven doen, dacht ik altijd.”

Arbeidsongeschikt
Zijn rusteloosheid resulteerde er in 1996 in dat hij arbeidsongeschikt werd verklaard. ,,Maf, omdat ik niet alles wilde doen spoorde ik niet volgens de Sociale Dienst. Inmiddels wist ik dat ik naar Minerva wilde. Ook dat kon ik niet werd me gezegd.” Bij een bevriende boer in zijn toenmalige woonplaats Zuidwolde spaarde hij desondanks het collegegeld bij elkaar voor de Groninger kunstacademie. ,,Door kool te planten en dergelijke. Maar toen ik de benodigde 1500 gulden had, werd dat ingehouden op de uitkering die ik toen nog kreeg.”

Toch zat hij in 1997 in de klaslokalen van Minerva. ,,Mijn vrouw Wilma betaalde mijn studie.” Die studie bleek een gouden greep. ,,Ik kwam er in een heel warm bad terecht, daar ben ik echt van opgeknapt.”

Ook vond hij er zijn plek in de kunsten. ,,Nu heb ik wat te pakken, wist ik.” Hij schilderde, maakte een documentaire en voltooide zijn kunstwerk De staat van Nederland. ,,Dat bestaat uit twee mannen. Een dikke tijdsgeest van nooit genoeg en een dunne, wijzende man.”

Je kunt van beide vrouwen een hand vast pakken. Verbinding maken. Maar ga je dat ook doen?
Een moraliserend en provocerend kunstwerk. ,,Er zijn mensen echt boos om geworden, sommigen vonden het gedrochten, mede vanwege het grote geslachtsdeel van de dunne, maar het heeft ook mensen tot tranen toe geroerd.”

Ketelaar studeerde af in 2002. Voor hij naar Drachten verhuisde, huurde hij een stal in Zuidwolde. Daar opende hij eerst zijn ‘Potzenmakerij’, waarvan hij zichzelf tot directeur benoemde. ,,Er is altijd dat gepraat over wanneer iets wel of geen kunst is. Ik wilde doen waar ik zin in had, maar het moest niet zinloos zijn. Potzen zijn serieuze grappen. Zo noem ik mijn kunstwerken ook. Het geeft me vrijheid.”

Al tijdens zijn studie verkocht zijn beeldende werk goed. ,,Dat is mijn geluk geweest, zo had ik zakgeld.” Het was geluk dat hij nodig had, want ook tegenslagen bleven komen. Hij kreeg een ongeluk waarbij hij zijn sleutelbeen beschadigde. Er werd ook een nierziekte bij hem geconstateerd. ,,De ziekte van Berger. Lange tijd was ik nog te moe om naar de kraan te lopen voor een glaasje water. De ziekte is niet te genezen, maar gek genoeg werkten mijn nieren na een paar jaar toch weer bijna volledig naar behoren. Het zal iets anders zijn geweest.”

In 2005 kreeg hij zijn eerste opdracht als beeldhouwer. Hij maakte De reiziger voor het dorpshuis van Weerdinge. Er volgden een dichtbundel, vele potzen, exposities en meer beelden en kunstwerken in de openbare ruimte, zoals het sierhekwerk rond de koningslinde in Leeuwarden. Vorig jaar won hij de Rients Gratama Cultuurprijs, alsof het een van zijn potzen was, was dat een beeld dat hij zelf had gemaakt.

Wachten op de ramp
De staat van Nederland groeide in de loop der jaren uit tot een nomadisch beeld. ,,Het was op veel plekken in Nederland te zien maar ook in een museum in Bremen en op het New Island Festival in New York.” Naar Amerika reisde hij af met Joop Mulder, toen nog Oerol-directeur. ,,Joop wilde dat De staat daarna naar Oerol kwam. Maar het beeld was al op zoveel plekken te zien geweest, daarom besloot ik iets nieuws te maken.” Het was de opmaat tot Wachten op hoog water. ,,Het beeld zou al voor de eerstvolgende editie van het festival op Terschelling zijn, dat is dus wat uit de hand gelopen.”

Wachten op hoog water gaat in wezen over het zoeken naar balans, vertelt hij. ,,Een miljard mensen op deze aarde hebben last van ‘teveel’, 800 miljoen mensen hebben juist ‘te weinig’.” Straks verenigd op de dijk, kijken ze samen richting zee. ,,Alsof iedereen wacht op de ramp. Op zee is het ‘oorlog’. We moeten zorgen dat het plastic uit de oceanen wordt gehaald maar ook dat het er niet in komt. En er verdrinken vluchtelingen op zee. Hoe hou je als mensheid in deze omstandigheden vol en sta je ze tegelijkertijd toe?”

De boodschap beeldend verpakken is voor mij de enige manier om niet moedeloos te worden
Waar hij De staat maakte om te ‘plagen’, wil Ketelaar met Wachten vooral vragen stellen. ,,Als de vrouwen naast elkaar staan kun je tussen hen in gaan staan en met hen uitkijken naar zee. Misschien komen er dan gedachten op gang. Je kunt van beide dames ook een hand vast pakken. Verbinding maken. Maar ga je dat ook doen?”

Zowel De staat als Wachten komt voort uit ‘permanente onvrede’ over de wereld. ,,We verspillen, vervuilen. Ook ik koop wel eens een T-shirt van drie euro. In je achterhoofd weet je dat het daar niet voor gemaakt kan worden en toch doe je het. We houden met zijn allen een systeem in stand dat mensen uitbuit. Onze wereld heeft rigoureuze stappen nodig. De boodschap beeldend verpakken is voor mij de enige manier om rustig te blijven. Om niet moedeloos te worden.”

Maar de twee vrouwen creëren, bleek voor Ketelaar een uitdaging van jewelste. ,,Ik werk heel inefficiënt en daardoor heel traag. Zo werk ik min of meer uit de losse hand. De juiste schaal vinden is dan niet eenvoudig. Een bos wortels is zo gemaakt, maar maak maar eens een hand in proportie.” De eerste drie jaar moest hij zijn werk vaak stilleggen. ,,Problemen met mijn hartpompfunctie.”

Sense of Place
Mulder verliet Oerol in 2017 voor Sense of place, een reeks projecten langs de kust die kunst en landschapsbeheer vermengen. ,,De bestemming van de dames verhuisde daarmee ook.” Maar ook Sense of place, bedacht voor LF2018, kwam onder meer door vergunningsperikelen moeizaam van de grond. ,,Voor de financiering van Wachten was ik ervan afhankelijk maar op een bepaald moment had ik een huurachterstand van 12.000 euro. Als dat boven de 20.000 euro kwam, zou ik De staat in moeten leveren of uit mijn werkplaats worden gezet.”

Een crowdfundingsactie die Ketelaar met Sense of place startte voorkwam dat. ,,En gelukkig waren er sponsoren en vrienden die als de nood hoog was bereid waren werk van me te kopen zodat ik weer even vooruit kon.” Begin dit jaar sprong de provincie op het financiële en procedurele vlak bij. ,,De bedoeling en hoop is dat er straks een huurregeling voor mijn beeld komt bij de gemeente.”

Hij heeft wel eens overwogen om op te geven. ,,Maar de wil om het beeld te maken was altijd groter. Heel veel mensen zeiden tegen me dat het een heilloze missie was. Te ambitieus, ik kon me beter op klein, verkoopbaar werk richten. Maar sommigen vonden mijn plan geniaal. Daar ben ik trots op, daar leef ik voor. Ik heb een moeizaam verleden met de kerk maar ik verplicht mijzelf ook om te geloven dat God in mij gelooft. Soms ga ik letterlijk op mijn knieën. Dan voel ik ‘iets’, ook dat geeft me kracht en rust.”

WK irrigeren
De kennismaking van het publiek met beide dames volgende week, markeert voor hem een nieuwe start. ,,Ik ga ze missen maar kijk er ook enorm naar uit om weer nieuwe dingen te gaan doen. Ik heb al plannen voor exposities, door de gemeente Achtkarspelen ben ik gevraagd om een beeld voor de Ondernemersprijs te maken. En potztausend moet bijvoorbeeld ook nog: het WK irrigeren in de Sahel.”

,,Weet je, sinds mijn tienertijd heb ik een soort doodswens gehad. Ik vond het nooit erg als het einde zou komen, al verdween die gedachte bij de komst van mijn vijf kinderen naar de achtergrond. Nu wil ik voor het eerst juist echt leven. Een levensles dus”, zegt hij.

,,Ik heb al zestig geweldige jaren gehad en geniet meer dan ooit. Je komende uur is langer dan je voorgaande leven. Wachten op hoog water is mijn revanche, en ik laat er een hoop van mijn boosheid op de wereld mee los. Van volledig arbeidsongeschikt verklaarde ben ik iemand geworden die zijn eigen inkomen verdient. Ik word voor vol aangezien en waar ik me nu kan en mag begeven leek vroeger ondenkbaar. Ik heb zoveel redenen tot dankbaarheid. De kunst heeft mij gered.” (Bron: www.frieschdagblad.nl)